انواع روش
میتوان بدرستی ادعا کرد هر تحقیق فرایندی از ابتکار محقق را میطلبد، او با پدیدهای مواجه است که در نوع خود بی سابقه و بیهمتاست، پس باید تمامی روشها را در نظر آورد، جهات مثبت و منفی هریک را بشناسد و سپس یک یا چند روش را برگزیند و با واقعیت انطباق بخشیده و آنها را بکار گیرد. حال سخن از انواع روشهاست. روشهای متعدد علوم اجتماعی را میتوان با توجه به معیارهای مختلف از یکدیگر تمایز بخشید:
انواع پژوهش با در نظر گرفتن معیار زمان:
الف- تحقیقات مقطعی: شامل پژوهشهای کلی است که صرفاً در یک زمان (T) صورت میگیرند و واقعیت را در یک برهه از زمان به کنکاش مینهند. به عنوان مثال تحقیقی در سال ۱۳۶۹ در باب طلاق در تهران به انجام میرسانیم و از علل و عوامل آن در همان سال اطلاع مییابیم.
ب- تحقیقات طولی (Longitudinal researches): منظور تحقیقاتی است که در چند مقطع زمانی صورت میگیرند. پس در آن میتوان چندین t (بر اساس خواست، امکانات و مقتضیات تحقیق) در نظر گرفت. هدف اینست که حرکت پدیده در طول زمان شناخته شود. بعنوان مثال، زمانی که سخن از امید بقای خانواده در یک شهر، نظیر تهران، میرود. یکی از روشهای مطالعه چنین است که یک نسل را برمیگزینیم (از کلیه کسانی که در سال ۱۳۶۹ ازدواج کردهاند) هر پنج سال یکبار به آن جمعیت مراجعه میکنیم تا ببینیم چه نسبت از آنان پیوند زناشویی را حراست نمودهاند. در مطالعات طولی میتوان:
۱) پدیده را در سطح و بطور وصفی مطالعه کرد.
۲) پدیده را در اعماق و با توجه به ابعاد علّی مقایسه کرد.
۳) نوع و آهنگ حرکت پدیده را سنجید: تمامی پدیدههای اجتماعی پویا هستند، یعنی دارای حرکتاند. لکن حرکت پدیدههای اجتماعی، صوری چند مییابد که در مطالعات طولی سنجش پذیر است:
• برخی به آرامی حرکت میکنند، به عنوان مثال پدیدههایی چون روابط و نظام اداری از آهنگ سریع تغییر برخوردار نیستند. در این صورت بدان پدیده نیمهایستا (Semi-static) اطلاق میشود. پس، شناخت آهنگ پدیدهها و عواملی که موجبات تحجر یا سخت شدن آنانرا فراهم کردهاند، لازم است و تنها از عهده یک مطالعه طولی بر میآید.
• برخی به ظاهر در سطح آرام هستند و لیک در اعماق تغییرات وسیع مییابند. به عنوان مثال، در شرایط سخت اجتماعی، به نظر میرسد همه چیز پایدار و ثابت است و حال آنکه در دل جامعه دگرگونیهای وسیعی رخ میدهند و با خود شرایط انقلاب و گسست را فراهم میسازند.
• برخی از پدیدهها دارای حرکاتی ناهماهنگ هستند. بدین معنی که جزئی از آنان به سرعت در حال تغییر است و حال آنکه جزء دیگر حرکتی کند نشان میدهد. حرکات ناهماهنگ در بطن پدیدههای اجتماعی نیز به دقت از طریق مطالعات طولی سنجیده و احتساب میشوند.
انواع مطالعات طولی:
الف- پانل: در پانل، مطالعه یک روستا، خانواده، کارخانه یا یک پدیدههای اجتماعی نظیر ازدواج، طلاق و … در زمانهای گوناگون روی جمعیتی یکسان صورت میگیرد. هر تحقیق مبتنی بر پانل با مسائلی خاص مواجه است:
۱٫ استمرار پژوهش و جمعیت نمونه: در پانل باید جمعیت نمونه تبدیل به نسل گردد و قول همکاری درازمدت انسانها نیز بدست آید.
۲٫ افت جمعیت: مهاجرت، مرگ و میر، تغییر آدرس، همگی عواملی هستند که موجبات عدم دسترسی به نسل را فراهم میسازند و پانل را با مشکل مواجه مینمایند.
۳٫ شرطی شدن در برابر پانل: هنگامی که مردمی در چند مقطع زمانی، توسط پرسشگرانی واحد، با همان سوالها مواجه شوند، دو نوع شرطی شدن قابل پیش بینی است.
اول) از طرفی این امکان وجود دارد که پاسخهای پاسخگویان ابعادی انحرافی یابد. چراکه در مراحل بعدی تحقیق، این پاسخگو د برابر این تحقیق شرطی شده است. زیرا میداند پرسشها چیست و پاسخهایش از قبل سنجیده و آماده شده است. به آن سوگیری ناشی از پاسخگو (Respondent Bios) اطلاق میشود.
دوم) از جانب دیگر، پرسشگر یا پرسشگران نیز یا به نوعی شرطی میشوند و یا در مواردی در طول زمان تغییر مییابند، این هردو کار تحقیق را کاهش میدهد که در اصطلاح ضریب انحراف یا سوگیری ناشی از پرسشگر (Interviewer Bios) خوانده میشود.
ب- روند پژوهی: در این تکنیک به جای مطالعه نمونهای واحد، از نمونههای متعددی که در ویژگیهای اصلی مشابه باشند، در طول زمان استفاده میگردد. مطالعات گالوپ در نظرخواهیها معمولاً با چنین شیوهای صورت میگیرد. مشکل اساسی در روندپژوهی پیداکردن نمونههایی است که تا حد قابل قبولی مشابه یکدیگر باشند.
انواع پژوهش با توجه به میزان ژرفایی:
الف- مطالعات پهنانگر (Extensive Studies): منظور تحقیقاتی است که به روی جمعیتی وسیع صورت میگیرند. گاه کل جامعه آماری در این نوع پژوهش مطالعه میشود. بنابراین در این تحقیقات بیشتر مباحث عینی و سوالاتی با عمق کم مطرح میشوند. این نوع پژوهش از این رو ضروری است که قدرت تعمیمپذیری (Generalizability) دادهها را فراهم میسازد.
ب- مطالعات ژرفانگر (Intensive Studies): منظور تحقیقاتی است که پدیده را در عمق بشکافند، از علل و عوامل سخن گویند و بار کیفی، ارزشی و ذهنی پدیدهها را بازیابند. این نوع روشها نیز طیفی گسترده دارند. برخی صرفاً در مقایسه با تحقیقات پهنانگر، عمیق به شمار میآیند، اما برخی دیگر بواقع از عمق زیادی برخوردارند، نظیر مطالعات موردی یا تک نگاریها. علی رغم تفاوتها نباید به تعارض و تقابل روشهای ژرفانگر و پهنانگر رای داد. این روشها مکمل یکدیگرند و هریک را در برهه ای از جریان طولانی تحقیق به کار میگیرند. بنابراین، مطالعات کمی و غیرژرفایی از شناخت علی باز میمانند، در سطح جای میگیرند و لیک تعمیمپذیری دادهها را ممکن میسازند. مطالعات عمقی، تمامی ابعاد ناپیدای پدیدههای ملموس را میشکافند، به دنیای ارزشها راه مییابند و اعماق ذهن آدمی را به پژوهش مینهند، اما قدرت تعمیم را از تحقیق باز میستانند، این دو نوع روش باید در جریان اجتنابناپذیر تکمیل متقابل قرار گیرند.
انواع پژوهش با توجه به معیار وسعت:
الف- تحقیقات در جامعهشناسی کلان (Macrosociology): منظور تحقیقاتی است که جامعهای کلی و وسیع را در بر میگیرد؛ نظیر مطالعاتی در باب جوامع فئودالی یا صنعتی و…
ب- تحقیقات در جامعهشناسی میانه (Mesosociology): منظور تحقیقاتی است که بر روی گروههای بزرگ صورت میگیرند، نظیر احزاب، سندیکاها و…
پ- تحقیقات در جامعهشناسی خرد (Microsociology): این نوع مطالعات نیز بر روی گروههای کوچک و مناسبات بین افراد متمرکزند.
انواع پژوهش با در نظر گرفتن معیار کاربرد:
الف- پژوهش متعهدانه یا عملگرا (Action Research): هر تحقیق که به منظور ایجاد دگرگونیهای اجتماعی مخصوصاً در جهت تحقق ایدئولوژی خاص محقق صورت گیرد، با تحقیق کاربردی از طرفی و پژوهشهای عملکردی از سوی دیگر، متفاوت است.
ب- پژوهش کاربردی (Applied Research): پژوهشی که نه در جهت ارضاء کنجکاویهای ژرف پژوهشگر، بلکه حل مسألهای فردی، گروهی یا اجتماعی انجام پذیرد. در این نوع پژوهشها، با توجه به فوریت نتیجهگیری، رابطهای منطقی بین کار پژوهش و جامعه پدید میآید و به همان ترتیب و در همان زمان که محقق به پژوهش میپردازد، در اندیشه کاربرد دستاوردها نیز هست. در این حال هر تحقیق بمنظور رفع مشکلی صورت میگیرد. در کنار و همراه واقعیت است و با آن نیز قدیمی میشود. به عنوان مثال، چنانچه تحقیقی در زمینه مسائل زنان کارگر در کارخانهای خاص در سال ۱۳۷۰ صورت گیرد، اعتبار آن فقط برای همان کارخانه و در همان زمان است.
ج- تحقیقات بنیاننگر (Fundamental Research): منظور تحقیقاتی است که در آن محقق فارغ از تعهد آنی یا کارائی فعلی تحقیق به تاریخ مینگرد و کنجکاویهای بزرگ انسانی را پاسخ میدهد. این قبیل مطالعات را تحقیقات کلاسیک نیز میخوانند. با عمیقترین، اساسیترین و پایاترین پدیدهها سر و کار دارند، همواره میمانند و کمتر رنگ قدمت به خود میگیرند. مانند پژوهشی که ماکس وبر در زمینه سیاست و رابطه آن با دانش صورت داد.
انواع دیگر پژوهش:
همچنین با توجه به زمینههای دیگر تحقیق میتوان از روشهایی چون اسنادی، میدانی، تاریخی، موردی و… یاد کرد که در فصول آینده، این روشها مورد بحث قرار میگیرند.
